Δραματεχνήματα: ΜΕΝΓΚΕΛΕ @ ΠΛΥΦΑ (ανταπόκριση – κριτική)

Το «ΜΕΝΓΚΕΛΕ» του Θανάση Τριαρίδη συγκαταλέγεται στα πιο αιχμηρά και τολμηρά έργα της σύγχρονης ελληνικής δραματουργίας, καθώς δεν γράφτηκε για να προσφέρει μια ασφαλή απόσταση από την ιστορία, αλλά για να αναμετρηθεί με τις πιο σκοτεινές πτυχές της ανθρώπινης φύσης. Επιστρέφοντας για δεύτερη σεζόν στο ΠΛΥΦΑ, εξακολουθεί να θέτει με αμείλικτο τρόπο ερωτήματα για τη βία, τη μισαλλοδοξία και τα όρια της ανθρώπινης συνείδησης. Ο Τριαρίδης δεν περιορίζεται στη μνήμη του Ολοκαυτώματος, αλλά χρησιμοποιεί την ιστορική φρίκη ως καθρέφτη του παρόντος, υπενθυμίζοντας πως η απανθρωπιά δεν αποτελεί ένα σκοτεινό απομεινάρι του παρελθόντος, αλλά μια διαρκή απειλή που δοκιμάζει τις αντοχές του πολιτισμού και της ηθικής μας. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη δύναμη του έργου, το γεγονός ότι δεν μας αφήνει απλώς να παρακολουθήσουμε, αλλά μας αναγκάζει να αναρωτηθούμε ποιοι είμαστε απέναντι σε όσα συμβαίνουν γύρω μας.

Από τα πρώτα λεπτά γίνεται σαφές πως δεν πρόκειται για μια εύκολη θεατρική εμπειρία. Το Ολοκαύτωμα, η ανθρώπινη βαρβαρότητα και η ιστορική μνήμη αποτελούν τον πυρήνα ενός έργου που δεν αρκείται στο να θυμίσει όσα συνέβησαν, αλλά επιμένει να μας φέρει αντιμέτωπους με όσα εξακολουθούν να μας αφορούν. Γιατί το πιο ανησυχητικό δεν είναι μόνο η φρίκη του παρελθόντος, αλλά η σκέψη πως η απανθρωπιά δεν ανήκει αποκλειστικά σε αυτό. Ο Τριαρίδης δεν μας αφήνει να παρακολουθήσουμε την ιστορία από απόσταση ασφαλείας. Μας καλεί να κοιτάξουμε βαθύτερα, εκεί όπου οι βεβαιότητες για την ανθρώπινη φύση αρχίζουν να κλονίζονται.

Η ιστορία ξεκινά σε ένα κουπέ νυχτερινού τρένου, όπου δύο άγνωστοι, ένας διοικητικός υπάλληλος και μια υποψήφια διδάκτορας ιστορίας, βρίσκονται στον ίδιο περιορισμένο χώρο. Μια διακοπή ρεύματος γίνεται η αφορμή για ένα παράδοξο παιχνίδι ρόλων. Εκείνος υποδύεται τον Γιόζεφ Μένγκελε, τον ναζί γιατρό του Άουσβιτς, ενώ εκείνη την Εσθήρ, εγγονή μιας Εβραίας επιζήσασας από τα πειράματά του. Αυτό που αρχικά μοιάζει με θεατρική επινόηση, αποκτά σταδιακά μια απειλητική διάσταση. Τα όρια ανάμεσα στο παιχνίδι και την πραγματικότητα θολώνουν, οι ρόλοι μεταβάλλονται και η αίσθηση ασφάλειας χάνεται. Το κουπέ γίνεται ένας κλειστός κόσμος, μέσα στον οποίο η εξουσία, ο φόβος και η ανάγκη επιβολής δοκιμάζουν τις αντοχές των προσώπων.

Η σκηνοθεσία της Βάνας Πεφάνη αποτελεί καθοριστικό παράγοντα της έντασης που αναπτύσσεται επί σκηνής. Ο βιομηχανικός χώρος του ΠΛΥΦΑ αξιοποιείται με τρόπο που ενισχύει την αίσθηση του εγκλωβισμού, χωρίς να χρειάζονται περιττές σκηνικές παρεμβάσεις. Η σκηνοθετική ματιά εστιάζει στη σχέση των δύο προσώπων και στις συνεχείς μεταβολές της μεταξύ τους δυναμικής, αφήνοντας την αγωνία να χτίζεται σταδιακά. Οι σιωπές αποκτούν ιδιαίτερο βάρος, οι παύσεις γίνονται σχεδόν βασανιστικές και οι στιγμές έντασης έρχονται να διαταράξουν μια προσωρινή ηρεμία, που ποτέ δεν μοιάζει πραγματικά ασφαλής. Εκείνο που εκτίμησα ιδιαίτερα είναι πως η παράσταση δεν βασίζεται αποκλειστικά στις έντονες σκηνές για να προκαλέσει το ενδιαφέρον. Η απειλή υπάρχει ακόμη και όταν τίποτα δεν φαίνεται να συμβαίνει. Οι φωτισμοί του Γιώργου Τσιτσίγκου αξιοποιούν το σκοτάδι και τις απότομες εναλλαγές του φωτός, απομονώνοντας τα σώματα και εντείνοντας την ψυχολογική πίεση. Η μουσική και τα ζωντανά ηχοτοπία του ORESTIS λειτουργούν σαν ένας υπόγειος παλμός που συνοδεύει τη δράση και ενισχύει τη συναισθηματική φόρτιση. Το «Yukali», με τη μελαγχολική του μελωδία και την αναφορά σε έναν φανταστικό τόπο ονείρων, δημιουργεί μια ιδιαίτερη αντίθεση με τη σκληρότητα της ιστορίας. Είναι σαν να εμφανίζεται για λίγο η πιθανότητα ενός διαφορετικού κόσμου, για να υπενθυμίσει πόσο μακριά μπορεί να βρίσκεται από την πραγματικότητα.

Ο Γιώργος Νάσιος και η Εύα Πιάδη καταθέτουν δύο ερμηνείες που στηρίζονται στη σωματική ένταση, στη συγκέντρωση και στις λεπτές μεταβολές της εκφραστικότητάς τους. Με τις κινήσεις, τα βλέμματα και τον τρόπο που διαχειρίζονται τον λόγο, δημιουργούν μια σκηνική σχέση διαρκώς μεταβαλλόμενη. Η ισορροπία ανάμεσα στους δύο χαρακτήρες δεν παραμένει ποτέ σταθερή, ενώ η μετάβαση από την ψυχραιμία στην ένταση διατηρεί ζωντανή την αγωνία. Οι ερμηνείες τους δεν αφήνουν το κείμενο να περιοριστεί σε μια διανοητική συζήτηση για τη βία, αλλά του δίνουν σωματική υπόσταση. Ο θεατής δεν παρακολουθεί απλώς μια αντιπαράθεση. Νιώθει την πίεση, την αμηχανία και τη διαρκή αβεβαιότητα που γεννά αυτή η συνθήκη.

Ξεχωριστή στιγμή για εμάς ήταν και η παρουσία του ίδιου του Θανάση Τριαρίδη. Η συνάντηση αυτή έδωσε μια επιπλέον διάσταση στην εμπειρία, καθώς μας έκανε να σταθούμε περισσότερο στα ερωτήματα που γεννά το έργο και στις σκέψεις που συνεχίζουν να υπάρχουν μετά το τέλος του.

Φεύγοντας από το ΠΛΥΦΑ, μένουν ερωτήματα που δύσκολα προσπερνάς. Πώς γεννιέται η βία; Πότε ο άνθρωπος παύει να αναγνωρίζει τον άλλον ως άνθρωπο και η απανθρωπιά γίνεται κανονικότητα; Πόσο εύκολα η σιωπή μετατρέπεται σε συνενοχή και η μισαλλοδοξία σε δικαιολογία για την πιο ακραία βαρβαρότητα; Το «ΜΕΝΓΚΕΛΕ» μας υπενθυμίζει πως η φρίκη δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν και πως ο σύγχρονος πολιτισμός δεν αποτελεί από μόνος του εγγύηση ανθρωπιάς. Γιατί, τελικά, τι είναι ικανός να κάνει ο άνθρωπος όταν η πρόοδος απομακρύνεται από την ηθική και η δύναμη υπερισχύει της συνείδησης; Ίσως το πραγματικό μέτρο του πολιτισμού μας να μην είναι όσα μπορούμε να πετύχουμε, αλλά όσα δεν επιτρέπουμε ποτέ να συμβούν στον συνάνθρωπό μας. Ένα ερώτημα που δεν μένει στη σκηνή, αλλά μας ακολουθεί και μετά την έξοδο από το θέατρο.

Φένια Φελέκου