Πόσο εύκολα συνηθίζουμε το αδιανόητο; Πόσο γρήγορα ο ανθρώπινος πόνος γίνεται μια ακόμη εικόνα που προσπερνάμε; Με αφορμή την παράσταση «Να ξέρετε πως αυτό που ακούτε είναι σφύριγμα τρένου», ο Λεωνίδας Μπακάλης μιλά για όσα επιλέγουμε να μη βλέπουμε, για τη σιωπή απέναντι στην κοινωνική πραγματικότητα και για το θέατρο ως μια διαρκή αναμέτρηση με τον εαυτό μας. Μια συζήτηση που δεν ζητά απλώς την προσοχή μας, αλλά μας καλεί να αναρωτηθούμε: εμείς πού βρισκόμαστε μέσα σε όλα αυτά;

Τι είναι αυτό που κάνει ένα έργο σαν το «Να ξέρετε πως αυτό που ακούτε είναι σφύριγμα τρένου» να παραμένει επίκαιρο και να επιστρέφει για τέταρτη χρονιά;

Ο Θανάσης Τριαρίδης ουσιαστικά στο κείμενο του περιγράφει έναν κόσμο απόλυτα ελεγχόμενο. Έναν κόσμο στον οποίο η ιστορία έχει ξαναγραφτεί, όπου δεν επιτρέπεται η χρήση όλων των λέξεων και τα ονόματα των ανθρώπων είναι απόρρητα. Έναν κόσμο στον οποίο πρακτικά έχει χαθεί η ανθρώπινη υπόσταση, οι νέοι εκπαιδεύονται όπως πρέπει προκειμένου “να υπηρετείται το κράτος όσο συνεπέστερα γίνεται” και έχουν φτάσει στο σημείο ακόμη και να αμφισβητούν ότι είδαν γεγονότα στα οποία έχουν υπάρξει αυτόπτες μάρτυρες. Και ακόμη και όταν τους αποκαλύπτονται όλα αυτά, τελικά να τα δέχονται και να επιλέγουν να συνεχίσουν να ζουν μέσα σε αυτόν τον κόσμο.
Με λίγα λόγια μιλάει για το πώς ένας άνθρωπος μπορεί να δεχτεί και να συνηθίσει κάτι που είναι αδιανόητο, να του δώσει ένα ωραίο όνομα που δεν τον τρομάζει και τελικά να πάψει να το βλέπει. Γεγονός το οποίο νομίζω ότι εντόπιζω όλο και συχνότερα πλέον τριγύρω μου.

Το έργο γράφτηκε σε μια πολύ συγκεκριμένη κοινωνική συγκυρία, όμως σήμερα μοιάζει ίσως ακόμη πιο οδυνηρά επίκαιρο. Τι έχει αλλάξει από την πρώτη φορά που το ανεβάσατε και τι παραμένει ανατριχιαστικά ίδιο;

Το έργο αναφέρεται σε ένα πολύ συγκεκριμένο γεγονός, την βύθιση του πλοίου Αντριάνα στην Πύλο, γράφτηκε όμως πριν από αυτό. Αυτό σημαίνει ότι οι επαναπροωθήσεις ήταν γεγονός ήδη από τότε. Οι περισσότεροι όμως από εμάς (νομίζω) δεν το γνωρίζαμε καν. Θυμάμαι χαρακτηριστικά οτι στις πρώτες αναγνώσεις του κειμένου, θεωρήσαμε τον Θανάση υπερβολικό. Ψάχνοντας όμως επί του θέματος συνειδητοποιήσαμε ότι δεν ήταν τελικά και τόσο ακραίος.
Η διαφορά με το γεγονός της βύθισης του Αντριάνα, είναι ότι πήρε μεγάλη διάσταση, ακούστηκε η πληροφορία, βγήκε στην επιφάνεια. Επομένως από εκεί κι έπειτα μπορούσε κάποιος αν ήθελε να μάθει περισσότερα, να ψάξει και να ενημερωθεί.
Αυτό που έχει αλλάξει λοιπόν είναι ότι πλέον υπάρχει η γνώση! Το τι κάνει ο καθένας με αυτήν είναι άλλο θέμα.
Ανατριχιαστικά ίδιο, μένει το ίδιο το γεγονός των επαναπροωθήσεων το οποίο σαφώς και συνεχίζει να υφίσταται.

Η παράσταση μιλά για έναν κόσμο χωρίς μνήμη, ηθική και ενσυναίσθηση. Πόσο μακριά ή πόσο κοντά βρίσκεται τελικά αυτός ο κόσμος από τη δική μας πραγματικότητα;

Δεν θα πω ότι είμαστε ήδη εκεί, γιατί ίσως είναι υπερβολικο, είμαστε όμως καθ’ οδόν και πλησιάζουμε προς το τέλος της διαδρομής. Για παράδειγμα, το να βλέπεις καθημερινά εικόνες πολέμου, θανάτου, προσφυγιάς, καταστροφών και να συνεχίζεις μετά από πέντε λεπτά τη ζωή σου, δεν το θεωρώ και το πιο φυσιολογικό πράγμα του κόσμου.

Βομβαρδιζόμαστε καθημερινά από εικόνες βίας και ανθρώπινου πόνου. Έχει γίνει ο άνθρωπος πιο ανθεκτικός στον πόνο των άλλων ή απλώς πιο μουδιασμένος;

Νομίζω ότι έχουμε γίνει πιο μουδιασμένοι και αυτό κάποιες φορές μεταφράζεται σε ανθεκτικότητα. Και δεν μου φαίνεται και εντελώς παράλογο. Όταν έχεις να αντιμετωπίσεις έναν τόσο μεγάλο όγκο πόνου, βίας και πληροφορίας, κάποια στιγμή προκειμένου να μπορέσεις κάπως να τον διαχειριστείς, θα πρέπει να μειώσεις το τι νιώθεις, προκειμένου να προστατευτείς. Το κακο σε όλο αυτό είναι όταν το συνηθίζουμε αυτό το μούδιασμα και το θεωρούμε φυσιολογικό.

Μετά από τόσες παραστάσεις, ο ρόλος αλλάζει εσένα ή αλλάζεις εσύ τον ρόλο;

Στην συγκεκριμένη παράσταση ενσαρκώνω “τον κακό” της υπόθεσης. Έναν άνθρωπο που είναι εκ διαμέτρου αντιθέτως της ηθικής μου και της ιδιοσυγκρασίας μου γενικότερα και γι’ αυτόν τον λόγο στις πρόβες δυσκολεύτηκα αρκετά. Έπρεπε να προσπαθήσω πολύ να τον δικαιολογήσω και εντέλει να τον καταλάβω, έτσι ώστε να μην παίζω απλά σχηματικά τον κακό. Δεν μπορώ παρ’ όλα αυτά όμως να πω ότι με έχει αλλάξει σαν άνθρωπο. Τουλάχιστον έτσι θέλω να πιστεύω.

Τι θα ήθελες να πάρει μαζί του ο θεατής φεύγοντας από την παράσταση; Μια απάντηση ή ένα ερώτημα;

Ένα ερώτημα. “Εγώ που βρίσκομαι μέσα σε αυτό;”

Όταν ακούς σήμερα το «σφύριγμα του τρένου», το ακούς ως προειδοποίηση, ως κάλεσμα ή ως κάτι που έχει ήδη ξεκινήσει;

Ως προειδοποίηση. “Μην περιμένεις να σταματήσει το τρένο μπροστά σου για να καταλάβεις ότι έρχεται.”
Και αυτό αφορά ο,τι βλέπουμε να συμβαίνει και το αγνοούμε, επειδή πιστεύουμε ότι δεν μας αφορά.

Πόσο διαφορετικός είναι ο Λεωνίδας που ανέβηκε για πρώτη φορά στη σκηνή από τον ηθοποιό που είσαι σήμερα;

Νομίζω πως υποκριτικά, έχω αλλάξει αρκετά και συνεχίζω να αλλάζω. Γενικά προσπαθώ να ψαχνομαι και να μην επαναπαύομαι. Να εντόπιζω τις αδυναμίες μου και να τις βελτιώνω, αλλά και να μην βολεύομαι στις ευκολίες μου. Άλλωστε θεωρώ ότι η ίδια η φύση του επαγγέλματος μας εμπεριέχει μια διαρκή αμφισβήτηση και αναρώτηση για τα πράγματα.
Αυτό που δεν έχει αλλάξει (και θα ήθελα να μείνει ίδιο) είναι ο τρόπος με τον οποίο συνυπάρχω με τους συνεργάτες μου τόσο κατά τη διάρκεια των προβών όσο και πριν την έναρξη ή μετά το τέλος μιας παράστασης.

Υπήρξε κάποια στιγμή στην πορεία σου που σκέφτηκες να τα παρατήσεις ή να ακολουθήσεις έναν διαφορετικό δρόμο;

Νομίζω πως δεν έχω σκεφτεί ποτέ “θα τα παρατήσω”, άλλα σκέφτομαι πολύ συχνά “για όσο αντέξω”. Και νομίζω το γεγονός ότι έχω και κάποιες εναλλακτικές επαγγελματικά, με καθησυχάζει κάπως και μου δίνει περισσότερη δύναμη να συνεχίσω.

Πόσο δύσκολο είναι να παραμένεις αληθινός πάνω στη σκηνή, όταν κάθε βράδυ καλείσαι να γίνεις κάποιος άλλος;

Είναι το πιο δύσκολο κομμάτι. Οι περισσότεροι αναρωτιούνται και θαυμάζουν το πώς οι ηθοποιοί μαθαίνουμε και θυμόμαστε τόσο πολλά λόγια και τόσο γρήγορα ή πώς δεν τα μπερδεύουμε όταν είμαστε σε περισσότερες από μία παραστάσεις. Αυτό είναι πραγματικά το λιγότερο και το λέω εγώ που είμαι ένας άνθρωπος που δεν μαθαίνει εύκολα λόγια.
Ένας ηθοποιός πάνω στην σκηνή καλείται να ενσαρκώσει-να υπερασπιστεί τον ρόλο του. Αυτός ο ρόλος συνήθως είναι ένα πλάσμα μη υπαρκτό. Ένα προϊόν της φαντασίας ενός συγγραφέα. Όμως για εκείνες τις ώρες που διαρκεί η παράσταση αποκτά υπόσταση. Δανείζεται τη μορφή του ηθοποιού, την φωνή του, την ψυχοσύνθεσή του. Η σκηνή λοιπόν είναι να να μέρος όπου η φαντασία συναντά την πραγματικότητα δημιουργώντας μια συνθήκη που εκείνη την στιγμή είναι απόλυτα αληθινή!
Ο ηθοποιός πρέπει λοιπόν κάθε φορά που ξεκινάει ή παράσταση, με κάποιον τρόπο να ξεχάσει ο,τι πρόκειται να συμβεί, έτσι ώστε να του συμβούν εκείνη την στιγμή για πρώτη φορά.

Ποιο είναι το μεγαλύτερο μάθημα που σου έχει δώσει μέχρι σήμερα το θέατρο;

Το ότι έχει γίνει πολύ δύσκολο στον άνθρωπο να ακούει και να κοιτάζει τον άλλον πραγματικά. Τόσο πάνω στην σκηνή όσο και εκτός αυτής.

Παράλληλα συμμετέχεις και στην παράσταση “Η ήμερη” του Φ. Ντοστογιέφσκι σε σκηνοθεσία Δανάης Καρούμπη και Ανθής Κολέση, η οποία θα συνεχιστεί για δεύτερη χρόνια στο θέατρο Σφενδόνη. Πείτε μας δυο λόγια για την υπόθεση του έργου.

Στην “Ήμερη” μας παρουσιάζεται ένας άνδρας,  η σύζυγος του οποίου πριν λίγες ώρες αυτοκτόνησε πηδώντας από το παράθυρο του σπιτιού τους και η οποία κείται νεκρή στο διπλανό δωμάτιο. Εμείς λοιπόν παρακολουθούμε την σκέψη αυτού του ανθρώπου, ο οποίος προσπαθεί να βάλει όλα τα γεγονότα σε μια σειρά προκειμένου να κατανοήσει το πώς έφτασαν τα πράγματα σε αυτό το σημείο. Ξεκινώντας λοιπόν από την αρχή της κοινής τους πορείας, αλλά κάνοντας επίσης αναδρομές και σε προσωπικές του εμπειρίες του παρελθόντος που τον στιγμάτισαν, έρχεται αντιμέτωπος με τον ίδιο του τον εαυτό, στο οποίο βρίσκεται τελικά υπόλογος.  

Μαίρη Ζαρακοβίτη