Ο Μανώλης Ιωνάς, σκηνοθέτης και πρωταγωνιστής της παράστασης «Ιωάννης Γαβριήλ Μπόρκμαν» του Χένρικ Ίψεν, μιλά για τη φιλοδοξία που μετατρέπεται σε εμμονή, τη μοναξιά που κρύβεται πίσω από την εξουσία και το τίμημα των επιλογών που καθορίζουν την ανθρώπινη μοίρα. Με αφορμή τον δεύτερο χρόνο επιτυχίας της παράστασης στο Θέατρο Αλκμήνη, αναφέρεται στη σκηνοθετική του προσέγγιση, στις προκλήσεις του να σκηνοθετεί ταυτόχρονα τον εαυτό του, αλλά και στη διαχρονική επικαιρότητα ενός έργου που θέτει αμείλικτα ερωτήματα για την ηθική, την κοινωνική καταξίωση και τα όρια της ανθρώπινης φιλοδοξίας.

Ο «Ιωάννης Γαβριήλ Μπόρκμαν» είναι ένα από τα έργα του Ίψεν που εξετάζουν με ιδιαίτερη σκληρότητα τη φιλοδοξία και την πτώση. Τι ήταν αυτό που σας έκανε να επιλέξετε το συγκεκριμένο έργο και ποια ήταν η βασική ιδέα που θέλατε να αναδείξετε σκηνοθετικά;

Αυτό που με συγκίνησε στον Μπόρκμαν είναι ότι πρόκειται για έναν άνθρωπο που έχτισε ολόκληρη την ύπαρξή του πάνω σε ένα όραμα, αλλά στην πορεία έχασε την επαφή με την ίδια τη ζωή. Πίστεψε τόσο πολύ στη δύναμη της φιλοδοξίας του, ώστε έφτασε να θεωρεί τους ανθρώπους και τα συναισθήματά τους αναλώσιμα μέσα στο σχέδιό του. Με ενδιέφερε να αναδείξω τη μοναξιά που κρύβεται πίσω από τη μεγαλομανία, αλλά και το τίμημα που πληρώνει κάποιος όταν αντικαθιστά την αγάπη με την ανάγκη για δύναμη. Για μένα, ο Μπόρκμαν δεν είναι απλώς ένας άνθρωπος που απέτυχε. Είναι ένας άνθρωπος που, ακόμη και μετά την πτώση του, αδυνατεί να καταλάβει τι ακριβώς έχει χάσει.

Ο Μπόρκμαν είναι ένας άνθρωπος που πίστεψε ότι μπορούσε να υπερβεί τα ανθρώπινα όρια στο όνομα ενός μεγάλου οράματος. Τον αντιμετωπίζετε ως τραγική φυσιογνωμία, ως θύτη ή ως συνδυασμό των δύο;

Νομίζω ότι είναι και τα δύο, και αυτή ακριβώς είναι η τραγικότητά του. Ο Μπόρκμαν έχει υπάρξει θύτης, έχει κάνει επιλογές που πλήγωσαν ανθρώπους και δεν μπορούμε να παραβλέψουμε την ευθύνη του. Ταυτόχρονα, είναι και ένας άνθρωπος που καταστράφηκε από την ίδια του την πίστη στην παντοδυναμία του. Δεν θέλω να τον δικαιολογήσω, αλλά ούτε και να τον καταδικάσω εύκολα. Με ενδιαφέρει να καταλάβουμε πώς ένας άνθρωπος μπορεί να γίνει αιχμάλωτος του ίδιου του οράματός του. Η τραγωδία του βρίσκεται στο ότι, ακόμη κι όταν έχει χάσει σχεδόν τα πάντα, εξακολουθεί να πιστεύει πως κάποτε θα δικαιωθεί.

Πώς προσεγγίσατε τη σκηνοθεσία ενός έργου που βασίζεται τόσο πολύ στην ψυχολογική ένταση, στις σιωπές και σε όσα παραμένουν ανείπωτα;

Στον Ίψεν, πολλές φορές αυτό που δεν λέγεται είναι πιο δυνατό από αυτό που ακούγεται. Προσπάθησα να αφήσω χώρο στις σιωπές, στα βλέμματα, στις παύσεις και στις μικρές μετατοπίσεις των σχέσεων. Δεν χρειάζεται να εξηγούνται όλα στον θεατή. Αντίθετα, πιστεύω ότι το θέατρο αποκτά μεγαλύτερη δύναμη όταν ο θεατής καλείται να συμπληρώσει τα κενά, να διαβάσει πίσω από τις λέξεις και να αναγνωρίσει τις δικές του εμπειρίες στους ήρωες. Η ψυχολογική ένταση δεν προκύπτει απαραίτητα από τις μεγάλες εξάρσεις, αλλά συχνά από την προσπάθεια των ανθρώπων να κρύψουν αυτό που πραγματικά αισθάνονται.

Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση του να σκηνοθετείτε ταυτόχρονα τον εαυτό σας ως ηθοποιό; Πώς διατηρείτε την απαραίτητη απόσταση από τον χαρακτήρα σας;

Είναι μια ιδιαίτερη συνθήκη, γιατί καλείσαι να λειτουργείς ταυτόχρονα από δύο διαφορετικές θέσεις. Ως σκηνοθέτης πρέπει να βλέπεις τη συνολική εικόνα, τον ρυθμό, τις ισορροπίες και τη σχέση όλων των προσώπων μεταξύ τους. Ως ηθοποιός, όμως, χρειάζεται να παραδοθείς στη στιγμή και να μην παρατηρείς διαρκώς τον εαυτό σου απ’ έξω. Η μεγαλύτερη πρόκληση είναι να επιτρέψεις στον ηθοποιό να ζήσει την εμπειρία, χωρίς ο σκηνοθέτης μέσα σου να παρεμβαίνει συνεχώς. Σε αυτή τη διαδικασία βοηθά πολύ η συνεργασία με τους υπόλοιπους συντελεστές, γιατί σου προσφέρουν μια εξωτερική ματιά και σε κρατούν σε δημιουργική εγρήγορση.

Η παράσταση έχει έντονη σκοτεινή ατμόσφαιρα και ιδιαίτερη εικαστική ταυτότητα. Πώς συνεργάστηκαν η σκηνοθεσία, η σκηνογραφία, οι φωτισμοί και η κίνηση για να δημιουργήσουν τον κόσμο του έργου;

Ήθελα ο σκηνικός κόσμος να λειτουργεί σαν προέκταση της εσωτερικής κατάστασης των προσώπων. Το σκοτάδι δεν είναι απλώς μια αισθητική επιλογή· συμβολίζει όσα έχουν μείνει άλυτα, τις ενοχές, τα αδιέξοδα και την αδυναμία των ηρώων να ξεφύγουν από το παρελθόν τους. Η σκηνογραφία, οι φωτισμοί και η κίνηση χρειάζεται να συνομιλούν μεταξύ τους και να υπηρετούν την ίδια δραματουργική γραμμή. Δεν ήθελα ένα περιβάλλον που απλώς να είναι όμορφο ή εντυπωσιακό, αλλά έναν χώρο που να δημιουργεί την αίσθηση εγκλωβισμού. Στον κόσμο του Μπόρκμαν, ακόμη και ο χώρος μοιάζει να θυμάται όσα συνέβησαν.

Το έργο γράφτηκε στα τέλη του 19ου αιώνα. Ποια στοιχεία του θεωρείτε ότι συνομιλούν πιο άμεσα με τη σημερινή κοινωνία, ιδιαίτερα σε σχέση με την οικονομική ισχύ, την εξουσία και την κοινωνική καταξίωση;

Παρά το γεγονός ότι ο Ίψεν έγραψε το έργο τον 19ο αιώνα, η αγωνία για την επιτυχία, το χρήμα, την κοινωνική θέση και την αναγνώριση παραμένει εξαιρετικά σύγχρονη. Ζούμε σε μια εποχή όπου συχνά μετράμε την αξία ενός ανθρώπου από όσα έχει καταφέρει, από την εικόνα που προβάλλει και από την επιρροή που ασκεί. Ο Μπόρκμαν είναι ένας άνθρωπος που πίστεψε ότι η οικονομική δύναμη θα του εξασφάλιζε και την ανθρώπινη καταξίωση. Το έργο, όμως, μας υπενθυμίζει ότι η επιτυχία χωρίς ηθικά όρια μπορεί να γίνει καταστροφική. Το ερώτημα παραμένει επίκαιρο: πόσα είμαστε διατεθειμένοι να θυσιάσουμε για να πετύχουμε και τι απομένει από εμάς όταν τελικά φτάσουμε εκεί που θέλαμε;

Στον Μπόρκμαν η κατάρρευση δεν αφορά μόνο έναν άνθρωπο, αλλά ολόκληρο το οικογενειακό και κοινωνικό του περιβάλλον. Πού εντοπίζετε το πραγματικό μέγεθος της τραγωδίας;

Η μεγαλύτερη τραγωδία είναι ότι οι συνέπειες των επιλογών του Μπόρκμαν δεν περιορίζονται στον ίδιο. Οι άνθρωποι γύρω του έχουν αναγκαστεί να ζήσουν με τις αποφάσεις του, με τις απώλειες και με τις προσδοκίες που εκείνος δημιούργησε. Η οικογένεια γίνεται ένα πεδίο όπου συγκρούονται παλιές πληγές, ανεκπλήρωτες επιθυμίες και διαφορετικές εκδοχές του μέλλοντος. Και ίσως το πιο σκληρό στοιχείο είναι ότι ο χρόνος δεν επιστρέφεται. Μπορεί κάποιος να μετανιώσει, να αναγνωρίσει τα λάθη του ή να εξακολουθεί να πιστεύει στο όραμά του, αλλά δεν μπορεί να ξαναδώσει στους άλλους τη ζωή που τους στέρησε. Εκεί βρίσκεται, για μένα, το βαθύτερο τραύμα του έργου.

Πόσο σημαντική ήταν για εσάς η μετάφραση του Παύλου Μάτεσι στη διαμόρφωση του σκηνικού λόγου και του ρυθμού της παράστασης;

Η μετάφραση είναι καθοριστική για το πώς ένα έργο φτάνει στον σημερινό θεατή. Δεν αρκεί να μεταφερθεί πιστά το νόημα των λέξεων· χρειάζεται να διατηρηθεί η ένταση, η ιδιαιτερότητα και η εσωτερική μουσικότητα του συγγραφέα. Η μετάφραση του Παύλου Μάτεσι αποτέλεσε σημαντικό σημείο αναφοράς για τη διαμόρφωση του σκηνικού λόγου. Στην πρόβα αναζητάς πάντα τον τρόπο με τον οποίο οι λέξεις αποκτούν ζωή, πώς συνδέονται με την αναπνοή, τις παύσεις και τις σχέσεις των προσώπων. Στον Ίψεν ο λόγος δεν είναι απλώς μέσο επικοινωνίας· είναι και όπλο, άμυνα, εξομολόγηση και πολλές φορές ένας τρόπος να κρύβουμε την αλήθεια από τον ίδιο μας τον εαυτό.

Τώρα που η παράσταση διανύει τον δεύτερο χρόνο της, τι έχει αλλάξει στη δική σας σχέση με το έργο; Έχει διαφοροποιηθεί η πρόσληψή του από το κοινό;

Όταν μια παράσταση συνεχίζεται για δεύτερο χρόνο, παύει να είναι κάτι στατικό. Εξελίσσεται μαζί με τους ανθρώπους που τη δημιουργούν και με το κοινό που τη συναντά. Κι εγώ επιστρέφω στον Μπόρκμαν κάθε φορά με διαφορετική διάθεση και διαφορετικά ερωτήματα. Με τον χρόνο ανακαλύπτεις νέες αποχρώσεις, λεπτομέρειες που ίσως δεν είχες αντιληφθεί στην αρχή, και αφήνεις περισσότερο χώρο στις αντιφάσεις του χαρακτήρα. Το ενδιαφέρον είναι ότι κάθε θεατής έρχεται με τις δικές του εμπειρίες και διαβάζει το έργο διαφορετικά. Άλλος στέκεται στη φιλοδοξία, άλλος στην προδοσία, άλλος στην οικογένεια και άλλος στη μοναξιά. Αυτή η πολλαπλότητα είναι που κρατά ένα σπουδαίο έργο ζωντανό και μας επιτρέπει να επιστρέφουμε σε αυτό χωρίς να εξαντλείται το νόημά του.

Αν ο Μπόρκμαν ήταν ένας σύγχρονος άνθρωπος που ζει ανάμεσά μας, ποιο θα ήταν το μεγαλύτερο λάθος του και ποιο το πιο επικίνδυνο χαρακτηριστικό του;

Το μεγαλύτερο λάθος του θα ήταν ότι θα εξακολουθούσε να πιστεύει πως ο σκοπός αγιάζει τα μέσα. Το πιο επικίνδυνο χαρακτηριστικό του, όμως, θα ήταν η ικανότητά του να δικαιολογεί κάθε επιλογή του στο όνομα ενός μεγαλύτερου οράματος. Ένας τέτοιος άνθρωπος μπορεί να είναι ιδιαίτερα πειστικός, χαρισματικός και αποτελεσματικός, αλλά να μην αντιλαμβάνεται ότι πίσω από τους αριθμούς, τις συμφωνίες και τις φιλοδοξίες υπάρχουν ανθρώπινες ζωές. Σήμερα, ίσως να μην τον αναγνωρίζαμε απαραίτητα ως έναν τραπεζίτη του 19ου αιώνα. Θα μπορούσε να είναι ένας ισχυρός επιχειρηματίας ή κάποιος που έχει ταυτίσει την προσωπική του αξία με την επιρροή του. Ο Ίψεν μάς θέτει ένα διαχρονικό ερώτημα: όταν η φιλοδοξία γίνεται σημαντικότερη από τον άνθρωπο, ποιος τελικά πληρώνει το τίμημα;

«Ιωάννης Γαβριήλ Μπόρκμαν»
του Χένρικ Ίψεν

από 3 Οκτωβρίου 2026
2ος χρόνος

Θέατρο Αλκμήνη
Σκηνή Intermedia

https://www.ticketservices.gr/event/alkmini-john-gabriel-borkman-2os-xronos/?lang=en